سامانه یکپارچه خودرو؛ داستان شکست و بازگشت به قرعه‌کشی‌های مستقل

سامانه یکپارچه خودرو؛ فرصت از دست رفته

سامانه یکپارچه خودرو که قرار بود رویای خرید خودروی صفر با قیمت کارخانه را برای مردم عادی محقق کند، امروز به یکی از بحث‌برانگیزترین و متناقض‌ترین بخش‌های بازار خودرو ایران تبدیل شده است. داستان این سامانه، داستان یک وعده بزرگ، یک شفافیت کوتاه‌مدت، و سپس افولی تدریجی به سمت همان آشفتگی و رانتی است که قرار بود از بین ببرد.

هدف اولیه این سامانه حذف رانت، ایجاد شفافیت، و رساندن خودرو به مصرف‌کننده واقعی با قیمت کارخانه بود. اما امروز در شهریور ۱۴۰۵، این سامانه عملاً حذف شده یا به‌شدت کم‌رنگ شده است و هر خودروساز سازوکار فروش خود را دارد.

چهار دلیل شکست سامانه یکپارچه

مقاومت خودروسازان اولین دلیل شکست است. خودروسازان از همان ابتدا تمایلی به سامانه نداشتند، زیرا کنترل عرضه و زمان فروش را از دستشان خارج می‌کرد. سامانه، قدرت خودروساز در تعیین زمان و شرایط فروش را محدود می‌کرد و همین باعث کارشکنی‌های پنهان و آشکار شد.

تعارض نهادهای نظارتی دومین دلیل است. میان وزارت صمت و شورای رقابت بر سر متولی اصلی سامانه اختلاف بود. این ابهام در مسئولیت، باعث شد نظارت بر عرضه و تحویل خودروها ضعیف شود و خودروسازان به‌راحتی از تعهدات خود شانه خالی کنند.

عدم نظارت و بازگشت رانت سومین دلیل است. با حذف تدریجی سامانه، نظارت حاکمیتی بر فروش خودرو به حداقل رسید. یک نماینده مجلس هشدار داد که «ممکن است برای یک نفر به نام سایر افراد خودرو ثبت‌نام شود و سوداگری شده یا دست به دست شده باشد». بازگشت واسطه‌ها و دلالان، دقیقاً همان چیزی بود که سامانه قرار بود از بین ببرد.

نبود ضمانت اجرایی برای تحویل چهارمین دلیل است. تأخیر در تحویل خودروها و نبود ضمانت اجرایی برای الزام خودروسازان به عرضه واقعی، به بهانه‌ای برای تعطیلی تدریجی سامانه تبدیل شد. شورای رقابت حتی اعلام کرد که «صِرف ثبت‌نام در سامانه یکپارچه و داشتن نوبت، تعهدی برای خودروسازان ایجاد نمی‌کند».

وضعیت فعلی؛ بازگشت به عقب

امروز در شهریور ۱۴۰۵، خبری از یک سامانه واحد برای همه خودروسازان نیست. ایران‌خودرو پانزدهمین مرحله ثبت‌نام خود را به‌صورت مستقل برگزار می‌کند. سایپا نیز قرعه‌کشی‌های جداگانه برای محصولات خود دارد.

نتایج آخرین قرعه‌کشی‌ها نشان می‌دهد که رقابت چقدر وحشتناک شده است. در قرعه‌کشی سایپا برای چانگان CS55 پلاس، حدود ۱۸۲,۷۰۸ نفر برای تنها ۲۰۰ دستگاه ثبت‌نام کردند؛ یعنی شانس برنده شدن حدود یک به ۹۱۳. در پانزدهمین مرحله قرعه‌کشی ایران‌خودرو (شهریور ۱۴۰۵)، ۲ میلیون و ۳۷۵ هزار نفر ثبت‌نام کردند، در حالی که ظرفیت کل تنها ۲۵,۲۰۰ دستگاه بود. شانس برنده شدن در طرح عادی فقط ۰.۳۶٪ بود.

چهار ریسک خریداران در وضعیت فعلی

حساب وکالتی و بلوکه شدن پول اولین ریسک است. در برخی طرح‌ها، از جمله خودروهای وارداتی، باید مبالغ سنگین (مثل ۵۰۰ میلیون تومان) را ماه‌ها در حساب وکالتی نگه دارید. این یعنی پول شما بدون سود، در تورم فعلی عملاً در حال از دست دادن ارزش است.

قیمت شناور و نامعلوم دومین ریسک است. در برخی طرح‌ها، قیمت نهایی خودرو مشخص نیست و بر اساس قیمت روز در زمان تحویل محاسبه می‌شود. این ریسک بزرگی برای خریدار است.

ریسک عدم تحویل سومین ریسک است. با توجه به تأخیرهای طولانی و نبود ضمانت اجرایی، احتمال اینکه ماه‌ها یا حتی سال‌ها منتظر بمانید و در نهایت خودرویی متفاوت یا با قیمتی بالاتر تحویل بگیرید، وجود دارد.

سامانه‌های جعلی چهارمین ریسک است. فقط به سایت‌های رسمی خودروسازان (مانند esale.ikco.ir برای ایران‌خودرو) مراجعه کنید. سامانه‌های مشابه جعلی برای کلاهبرداری و دریافت اطلاعات شما فعال هستند.